بی‌بی‌سی: از همان ساعت‌های نخست حمله اسرائیل به ایران، و پس از مطرح شدن استفاده این‌کشور از پهپادها و ریزپرنده‌ها و انجام حملاتی که گفته می‌شد از داخل خاک ایران هدایت می‌شدند، رسانه‌های دولتی ایران گزارش‌های گوناگونی درباره کشف محموله‌های ریزپرنده و تجهیزات نظامی منتشر کردند. مقام‌های ایران همچنین مدعی شدند که صدها نفر از عوامل اسرائیل در خاک این کشور دستگیر شده‌اند.

یکی از خبرسازترین گزارش‌ها، که در رسانه‌های جهانی هم منعکس شد، کشف کارگاه تولید پهپاد در تهران بود.

حالا با گذشت بیش از شش ماه از جنگ ۱۲ روزه، حسین نجات، جانشین فرمانده قرارگاه امنیتی ثارالله، استفاده گسترده اسرائیل از ریزپرنده‌ها را در این جنگ رد کرده و گفته است کارگاه مونتاژ پهپادی که پلیس از کشف آن خبر داده بود، در واقع یکی از مراکز مخفی تولید پهپاد‌ دولتی بوده است. او این حرف‌ها را در گفت‌وگو با جواد موگویی، مستندساز، در مجموعه مصاحبه‌های «ماجرای جنگ دوازده روزه» مطرح کرده و گفته این کارگاه یک واحد «پوششی» وابسته به شرکت‌های دانش‌بنیان هوافضا و وزارت دفاع بوده است.

در گزارش اولیه پلیس، که رسانه‌های نزدیک به سپاه هم آن را بازنشر کردند، گفته شد ۲۰۰ کیلوگرم مواد منفجره هم در این ساختمان سه طبقه پیدا شده است. در آن گزارش آمده بود که مردم محل، این ساختمان را به خاطر رفت‌و‌آمدهای مشکوک گزارش کرده بودند.

آقای نجات گفته است مورد دیگری که پلیس به اشتباه شناسایی کرد، یک کامیون حامل محموله ریزپرنده بوده است که به دلیل درج عبارت «پهپاد اسباب‌بازی» در بارنامه، شناسایی شد و، به گفته او، صرفا بخشی از این محموله به مجوز نیاز داشته است.

در حالی که شنیده شدن صدای ریزپرنده‌ها و پدافندهای فعال یکی از نشانه‌های عملیات اسرائیل در جنگ ۱۲ روزه گزارش می‌شد این فرمانده سپاه گفته است بحث استفاده گسترده از ریزپرنده‌ها «شایعه» بزرگتر از واقعیت بوده و در کل جنگ، تنها در سه یا چهار مورد، آن هم در خارج از شهر تهران از ریزپرنده‌ها استفاده شده است.

آقای نجات گفته است بخشی از حملات با موشک‌های کوچکی انجام شد که از روی زمین یا از پهپاد شلیک می‌شوند و با ماهواره کنترل می‌شود. آقای نجات گفته سپاه در آن زمان توانست از چند مورد از این حملات جلوگیری کند.

او درباره فعال شدن مداوم پدافندها در مناطقی از تهران و اطراف محل اقامت رهبر جمهوری اسلامی گفت: «فعال شدن پدافند منطقه اطراف بیت رهبری به خاطر وجود پهپادهایی بوده که در ارتفاع بالا پرواز می‌کرده‌اند.»

این فرمانده سپاه همچنین گفته است که هیچ شهروند افغانستان، که ریزپرنده بلند کرده باشد، هم دستگیر نشد و همه کسانی که در طول جنگ دستگیر شدند از محل‌های مورد اصابت موشک‌ عکس‌ گرفته بودند که بینشان هم ایرانی بود، هم افغان.

در روزهای پس از جنگ، بعضی رسانه‌ها و چهره‌های سیاسی، اتباع افغانستان را به همکاری با اسرائیل متهم کردند و هم‌زمانی این گزارش‌ها با اخراج گسترده آن‌ها، به گفته فعالان حقوق مهاجران، باعث افزایش آزار و تبعیض علیه مهاجران افغان شد.

آقای نجات مدعی است که در جریان جنگ، استان تهران از همان شب اول «نفوذناپذیر» بوده و سطح شهر با استقرار سپاه، فراجا، نهادهای وابسته به وزارت اطلاعات و با پایگاه‌های بسیج مناطق به‌طور کامل تحت پوشش قرار داشته است.

آقای نجات گفته است «دفاع موزاییکی» به معنای «دفاع وجب‌به‌وجب» فعال بوده است؛ یعنی هر پایگاه بسیج، منطقه اطراف خودش را با پوشش امنیتی و گشت مسلح زیر نظر داشته است.

او در پاسخ به سوال مجری برنامه گفت که «هیچ تیمی» در تهران بازداشت نشد و به گفته او گروه‌های مخالف، مثل مجاهدین خلق، هم نتوانستند هیچ کاری بکنند.

این مقام امنیتی سپاه «۹۰ درصد» شناسایی محل فرماندهان کشته‌شده به دست اسرائیل را نه از راه نفوذ در میان نیروهای اطلاعاتی و سپاه بلکه با اشراف به شبکه‌های اینترنتی، تصاویر ماهواره‌ای، شنود خطوط و سامانه‌های مخابراتی و تلفن شهری و استفاده اسرائیل از هوش مصنوعی با استفاده از تشخیص و شناسایی صدای افراد مورد هدف اعلام کرد.

در جنگ دوازده روزه اینترنت قطع شد و در جریان اعتراضات دی‌‌ماه علاوه بر اینترنت، خطوط تلفن داخلی هم قطع شد.

قرارگاه ثارالله امنیتی‌ترین تشکیلات سپاه است که زیر نظر مستقیم فرمانده کل سپاه فعالیت دارد و وظیفه اول آن مدیریت تامین امنیت پایتخت ایران است.

آقای نجات می‌گوید که حیطه مسئولیت این قرارگاه صرفا به محدوده پروازی ریزپرنده‌ها محدود است و این قرارگاه بر آن اشراف داشته است.

او ادعا کرد که نحوه تمام حملات اسرائیل شناسایی شده و این حملات اغلب با موشک‌هایی انجام شده که از جنگنده‌ها و پهپادهای پیشرفته اسرائیلی شلیک شده‌اند و خارج از حوزه مسئولیت این قرارگاه بوده‌اند.

در ادامه، بعضی از گزارش‌هایی را مرور کرده‌ایم که رسانه‌های رسمی و نهادهای امنیتی ایران، از جمله سپاه پاسداران، برای نشان دادن اشراف اطلاعاتی‌شان، در طول جنگ ۱۲ روزه منتشر کردند.

گزارش پلیس از کارگاه «پهپاد خودی» چه می‌گوید؟

موردی که، به گفته حسین نجات، کارگاه پوششی وزارت دفاع بوده، یکی از قابل توجه‌ترین کشفیات نیروی انتظامی در جریان جنگ بود که بحث مونتاژ انبوه پهپاد و ریزپرنده به دست عوامل اسرائیل را در داخل ایران مطرح کرد و در رسانه‌های جهان هم به صورت گسترده منعکس شد.

این گزارش، که در شامگاه سومین روز جنگ منتشر شد، کارگاهی را نشان می‌داد که در آن قطعات ریزپرنده و پهپادهای لوله‌ای بالدار دیده می‌شود. در میان این تجهیزات، دستگاه کنترل و پرینتر سه بعدی هم وجود داشت. در گزارش با اشاره به مواد منفجره کشف‌شده در محل گفته شد این پهپادها انتحاری بوده‌اند.

تصویر این قطعات را به جرمی بینی، متخصص امور دفاعی منطقه خاورمیانه در موسسه دفاعی جینز، نشان دادیم.

او می‌گوید: «بر اساس چیزهایی که در ویدیو دیده می‌شود، ساخت این پهپادها با لوازم و قطعاتی که در بازار در دسترس است و اجزای مخصوصی مانند سطوح آیرودینامیکی انجام شده است. بعضی از قطعات هم ممکن است در همان کارگاه و با چاپگر سه‌بعدی، که در فیلم دیده می‌شود، تولید شده باشند.»

آقای بینی با اشاره به تعداد بالای آن‌ها و نداشتن مکانیسم بازیابی (مانند چتر نجات یا سیستم ضربه‌گیر)، روایت ایران درمورد انتحاری بودن پهپادها را تائید می‌کند. او همچنین می‌گوید: «این پهپادها قطعا از نوع پهپادهای میان‌برد با ارتفاع متوسط و ماندگاری بالا (MALE) نیستند، چون آن‌ها بسیار بزرگ‌ترند و چرخ‌های ویژه فرود دارند.»

‌آقای بینی گفته دوربین‌های مخصوص پهپادهای نظارتی در قطعات دیده نمی‌شود. به گفته او از آنجایی که پهپادهای انتحاری فقط با ماهواره‌ هدایت می‌شوند، به دوربین نیاز ندارند.

آقای بینی با اشاره به دوربینی که در یکی از تصاویر دیده می‌شود گفت که «این احتمال هست که دوربین با استفاده از پرینتر سه بعدی در دماغه پهپاد نصب شود تا رو‌به‌جلو باشد و هدف را در فاز نهایی حمله نشان بدهد.

ریزپرنده‌ها؛ اسباب‌بازی یا تهدید؟

از جنگ اوکراین گرفته تا غزه، ریزپرنده‌ها یا کوادکوپترها برای شناسایی محیط و از بین بردن افراد و هدف‌ها به‌کار‌‌گرفته شده‌اند.

بهمن‌ماه ۱۴۰۱ (ژانویه ۲۰۲۳) انفجار ناشی از حمله سه ریز پرنده انتحاری به یک مجتمع کارگاهی صنایع دفاع اصفهان خبرساز شد. وزارت دفاع در بیانیه‌اش گفت پدافند توانسته است دو ریزپرنده را منهدم کند و دیگری هم در تور روی سقف کارگاه گیر کرد.

بیش از یک سال بعد، در فروردین ۱۴۰۳، امیر عبدالهیان، وزیر خارجه وقت در گفت‌وگویی با محور احتمال «یک جنگ فاجعه بار با اسرائیل» با شبکه ان‌بی‌سی، دست داشتن اسرائیل در این حمله را رد کرد و آن را «بی‌اهمیت‌» خواند و گفت «پرواز ۲ یا ۳ کوادکوپتر در حد اسباب‌بازی‌هایی بود که کودکان ما در ایران از آن استفاده می‌کنند.» او افزود که پدافند ایران هوشمند است و به‌راحتی می‌تواند آن‌ها را هدف قرار دهد.

آقای امیرعبدالهیان یک ماه بعد در یک سانحه سرنگونی هلیکوپتر، به همراه ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور ایران، کشته شد.

یک سال بعد از بی‌اهمیت‌خواندن این تهدید، در روزهای جنگ دوازده روزه، این ریزپرنده‌ها بعنوان یکی از خطرناک‌ترین سلاح‌های بکار رفته در ایران معرفی شدند و اخبار کشف هزاران ریزپرنده، بعنوان دستاوردهای مهم امنیتی در طول جنگ مطرح شد.

در روزهای اول جنگ، نهادهای امنیتی از مردم می‌خواستند هرگونه حرکت مشکوک را جدی بگیرند و به پلیس گزارش کنند. در این فراخوان‌ها از وانت‌ها و کامیونت‌های مشکوک نام برده شد که گفته می‌شد برای حمل تجهیزات، از جمله ریزپرنده‌ها، از آن‌ها استفاده می‌شده است. در بعضی گزارش‌های پلیس تصویر نمونه‌هایی از این خودروهای کشف‌شده نشان داده شد.

فروش ریزپرنده‌های تجاری و صنعتی سال‌هاست که در ایران آزاد است و می‌توان انواع مختلف آن را در مغازه‌ها و فروشگاه‌های آنلاین پیدا کرد، هرچند استفاده‌ از آن‌ها در ایران باید با مجوز باشد و محدودیت‌هایی هم دارد. بعد از جنگ، محدودیت‌های بیشتری برای خرید‌و‌فروش آن وضع شد.

ریزپرنده‌های کاربردی در حملات، از راه دور قابل‌هدایت هستند؛ می‌توانند به هدف شلیک کنند؛ماده منفجره یا خمپاره را روی هدف بیندازند یا به صورت انتحاری، پس از برخورد با هدف، آن را منفجر کنند.

معدودی از این گونه ریزپرنده‌ها در بعضی از گزارش‌های منتشر‌شده در آن روزها دیده می‌شود.

چه ریزپرنده‌هایی «کشف» شد؟

بسیاری از گزارش‌های کشفیات پلیس ایران محموله‌های ریزپرنده‌های تجاری آکبند را نشان می‌داد؛ ریزپرنده‌هایی که معمولا در جنگ‌ها استفاده می‌شود، بدون قاب پلاستیکی و به صورت قطعات جداگانه جابه‌جا می‌شوند و افراد دوره‌دیده قطعات را سوار می‌کنند.

اگرچه از بعضی مدل‌ها و قطعات ریز پرنده‌‌های تجاری در ساخت ریز پرنده نظامی استفاده می‌کنند، به نظر می‌رسد نمونه‌های نشان‌داده‌شده برای استفاده‌ نظامی آماده نشده‌اند و دقیقا مدل‌های بازاری هستند. در بعضی از گزارش‌ها گفته شد محموله‌های کشف‌شده به دلیل «احتمال سو استفاده عوامل دشمن» ضبط شده است.

بررسی‌های بی‌بی‌سی نشان می‌دهد که بعضی رسانه‌ها، از جمله دو خبرگزاری تسنیم و دانشجو، عکس‌های مربوط به اوکراین را برای خبرهای کشف ریزپرنده‌های نظامی در ایران استفاده کرده‌اند.

در این میان یکی از گزارش‌‌های تلویزیونی، ریز پرنده‌ای را نشان می‌داد که خمپاره به آن متصل شده بود. در آن زمان گفته شد که این پهپاد از عوامل دستگیر شده اسرائیل به دست آمده است.

این ریزپرنده شباهت بسیاری به ریزپرنده‌های نظامی رایج در جنگ اوکراین دارد. اما از طرف دیگر خود سپاه پاسداران هم از همین نوع پهپادها ساخته است و به‌تازگی در مانوری از آن‌ها رونمایی کرده است. در خبری دیگر عکس یک ریزپرنده همراه با دستگاه هدایتگر منتشر شد و گفته شد بعضی از ریزپرنده‌های استفاده شده در ایران با اینترنت سیم‌کارت‌های ۴جی هدایت می‌شدند.

«ترانس برق» و «فرمول تولید روان‌گردان» در گزارش شناسایی جاسوسان موساد

در میان گزارش‌ رسانه‌های ایران، تصاویری به عنوان شواهد دستگیری عوامل اسرائیل هم دیده می‌شود که ارتباط آن با حمله نظامی یا خرابکاری مشخص نیست.

مثلا در یک گزارش تلویزیون درباره دستگیری افرادی با مواد منفجره و پهپادهای انفجاری نزدیک تهران، تصویری از یکی از مطالب بی‌بی‌سی درباره نحوه کارکرد بمب‌ خلا نشان داده شده است. این مطلب زمانی منتشر شده بود که اوکراین روسیه را متهم کرد که از بمب خلا در جنگ استفاده کرده است.

نمونه دیگر گزارشی درباره فردی بود که گفته شد در ساوجبلاغ دستگیر شده است. فرد دستگیر شده می‌گوید از اینترنت نحوه ساخت بمب را یاد گرفته و لوازم منفجره مثل اکلیل و سرنج خریده است. در ویدیو اما لوازم الکتریکی مثل ترانسفورماتور دیده می‌شود که استفاده از آن‌ها در بسیاری از کارگاه‌های برق رایج است.

کیسه‌ها و بطری‌های حاوی موادی نامعلوم هم در اتاق دیده می‌شد. بررسی‌های بی‌بی‌سی حاکی است که نوشته‌ای که در این گزارش به‌عنوان آموزش ساخت بمب نشان داده می‌شود مربوط به درست کردن متکاتینون، یک ماده مخدر صنعتی است که به نام «شیشه ایرانی» شناخته می‌شود.

با توجه به سابقه اعترافات اجباری در ایران، مشخص نیست فرد دستگیر‌شده در چه وضعیت جسمی و روانی به همکاری با اسرائیل «اعتراف» کرده‌ است.

حالا در حالی که ایران اعتراضاتی با سرکوب خونین را پشت سر گذاشته و زیر سایه رویارویی نظامی دیگری به سر می‌برد، این مصاحبه، از دید بعضی ناظران، شاید تلاشی برای کم‌رنگ کردن ضعف‌های اطلاعاتی سپاه در جریان جنگ و در عین حال بزرگ‌نمایی اشراف امنیتی این نهاد بر پایتخت باشد. هرچند هم‌زمان، عملکرد رسانه‌ای حکومت در زمان بحران را هم زیر سوال می‌برد، به‌ویژه که این گزارش‌‌ها را، رسانه‌های نزدیک به سپاه پاسداران هم تهیه یا بازنشر کرده‌ بودند.