پشت پرده محدودیتهای مصر برای سالگرد محمدرضا شاه چیست؟
دویچهوله: دولت مصر امسال حضور هواداران در مراسم سالگرد محمدرضا شاه را ممنوع کرد. آیا این تصمیم تنها به دلایل امنیتی گرفته یا نشانهای از تغییر محاسبات سیاسی قاهره است؟ گفتوگو با رئیس دفتر مخصوص شهبانو فرح پهلوی و کامبیز غفوری.
«امسال، و در غیاب شما، من نه تنها از طرف خودم، بلکه به نمایندگی از سوی همه شما، به روان پاک شاهنشاه آریامهر درود خواهم فرستاد.»
این جمله شهبانو فرح پهلوی، آخرین ملکه ایران است که در اکانت شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) منتشر کرد، به گمانهزنیهایی پایان داد که از چند روز پیش درباره لغو یا محدود شدن مراسم سالگرد درگذشت محمدرضا شاه پهلوی در مصر شکل گرفته بود. او تایید کرد که مراسم امسال، برخلاف ۴۶ سال گذشته، تنها با حضور اعضای خاندان پهلوی برگزار خواهد شد و هواداران اجازه حضور نخواهند داشت.
فرح پهلوی دلیل این تصمیم را به نقل از دولت مصر، “مسائل امنیتی و اوضاع آشفته و درهم منطقهای” عنوان کرد؛ توضیحی که اگرچه به شایعات پایان داد، اما همزمان پرسشهای جدیدی را نیز درباره چرایی این تصمیم و پیامدهای سیاسی آن مطرح کرد.
محمدرضا شاه پهلوی پنجم مرداد ۱۳۵۹ در قاهره درگذشت و در مسجد رفاعی، یکی از مهمترین بناهای مذهبی مصر، به خاک سپرده شد. از آن زمان تاکنون، هر سال در سالگرد درگذشت او، اعضای خاندان پهلوی همراه با دهها و گاه صدها تن از هوادارانشان بر سر مزار او حاضر میشدند؛ مراسمی که به مرور از یک آیین یادبود خانوادگی، به یکی از نمادهای حضور سیاسی و رسانهای خاندان پهلوی در خارج از ایران بدل شد.
امسال اما برای اولینبار، این مراسم پشت درهای بسته برگزار خواهد شد.
فرح پهلوی در پیام خود از دولت مصر قدردانی کرد و نوشت که قاهره در تمام این سالها “با ابراز محبتی برادرانه” در کنار خانواده پهلوی بوده است.
او همچنین از هواداران خواست به تصمیم دولت مصر احترام بگذارند و تاکید کرد: «رعایت کامل چنین تصمیمی برای من، همه فامیل پهلوی و همچنین همه ایرانیان راستین و میهنپرست به طور کامل لازم است.»
با این حال، مقامات مصری تاکنون هیچ توضیح رسمی درباره این تصمیم منتشر نکردند و تنها روایت موجود، همان توضیحی است که فرح پهلوی از قول دولت مصر ارائه کرده است.
گفتوگوی دویچه وله با رئیس دفتر شهبانو فرح پهلوی
داریوش شفا، رئیس دفتر مخصوص فرح پهلوی، در گفتوگو با دویچه وله فارسی، هرگونه تفسیر سیاسی از این تصمیم را زودهنگام دانست.
او میگوید: «منشا و منبع خبر ما در این باره دولت مصر است که تنها تصمیمگیرنده در این مورد و همه موارد مشابه در خاک آن کشور است.»
به گفته شفا، دولت مصر در چهار دهه گذشته همواره همکاری گستردهای با خانواده پهلوی داشته و اگر امسال تصمیم متفاوتی گرفته، باید فرض را بر این گذاشت که دلایل کافی برای آن وجود داشته است.
او در این باره میگوید: «دولت مصر در تمامی این سالها با حسن نیتی تحسینآمیز همه تسهیلات را برای ایرانیان فراهم کرده و اگر امسال تصمیم دیگری گرفته، مسلماً دلایل کافی برای این تصمیم دارد.»
در روزهای گذشته، گزارشهایی نیز در شبکههای اجتماعی منتشر شده بود که از ممنوعیت ورود برخی چهرههای شناختهشده مخالف جمهوری اسلامی به مصر خبر میداد؛ گزارشهایی که هنوز هیچ مقام مصری آنها را تایید یا تکذیب نکرده است.
داریوش شفا درباره این گمانهها به دویچه وله میگوید: «در حال حاضر ما هیچ خبر موثقی در این باره نداریم. تا هنگامی که این مطلب در حد شایعه و حدس و گمان است، هر نوع برداشتی از آن مسلما بیمورد خواهد بود.»
او همچنین احتمال تغییر رویکرد مصر نسبت به خاندان پهلوی را رد میکند و میافزاید: «در حال حاضر به نظر نمیرسد دلیلی برای این تغییر رویکرد نسبت به خاندان پهلوی وجود داشته باشد.»
شفا یادآور میشود که این محدودیت شامل اعضای خانواده پهلوی نیست و آنها مانند سالهای گذشته برای ادای احترام بر سر مزار محمدرضا شاه حاضر خواهند شد.
“تنها مسئله امنیت نیست”
در مقابل، کامبیز غفوری، روزنامهنگار و تحلیلگر سیاسی، معتقد است تصمیم امسال را نمیتوان صرفا با ملاحظات امنیتی توضیح داد.
او به دویچهوله فارسی با بیان اینکه محدود شدن مراسم امسال تابع چندین رویداد است، میگوید یکی از مهمترین عوامل، تغییر شکل مراسم در سالهای اخیر بوده است.
غفوری میگوید: «رفتارهای سالهای اخیر برخی هواداران پهلویها، از رقص و شادی تا پرفورمنسهای مشابه در مسجد رفاعی، در مصر اصلا عادی نیست. احتمالا در اغلب مسجدهای جهان هم عادی تلقی نمیشود.»
به گفته او، مسئله فقط رفتار شرکتکنندگان نیست، بلکه فضای سیاسی منطقه نیز نسبت به گذشته تغییر کرده است.
او به حضور پرچمهای اسرائیل در برخی تجمعهای هواداران رضا پهلوی اشاره میکند و میگوید، این تصاویر بازتاب گستردهای در رسانههای عربی داشته است.
این تحلیلگر سیاسی با بیان اینکه جنگ اخیر نیز بر تصمیم قاهره اثر گذاشته میگوید: «اسرائیل و ایران نیز عملا در وضعیت آتشبس هستند، نه صلح. اینکه مصر در چنین شرایطی به فردی که در جهان عرب متحد اسرائیل شناخته میشود، امکان برگزاری مراسمی با ابعاد تبلیغاتی بدهد، چندان با ملاحظات دیپلماتیک سازگار نیست.»
به باور او، جایگاه رضا پهلوی نیز در نگاه بخشی از سیاستمداران مصری نسبت به گذشته تغییر کرده است.
غفوری میگوید: «رضا پهلوی از فرزند شاهی که مورد احترام انور سادات و دولتهای مصر بود، به یک کنشگر متمایل به اسرائیل تبدیل شده و همین مسئله موقعیت او را نزد سیاستمداران مصری متزلزل کرده است.»
او همچنین معتقد است که مراسم سالگرد در سالهای اخیر دیگر صرفا در اختیار خانواده پهلوی نبوده است.
به گفته او، «پروپاگاندای تبلیغاتی سالهای اخیر باعث شده کنترل مراسم عملا از دست برگزارکنندگان خارج شود و حتی خود خانواده پهلوی هم نتوانند رفتار برخی هواداران تندرو را مدیریت کنند.»
غفوری برای نمونه به درخواست رضا پهلوی از هوادارانش برای استفاده نکردن از عنوان “کینگ رضا پهلوی” اشاره میکند و میگوید حتی در آن مورد نیز بسیاری از هواداران به این درخواست توجهی نکردند.
تصمیمی امنیتی یا نشانه تغییر؟
در حال حاضر تنها توضیح رسمی موجود، همان است که فرح پهلوی از قول دولت مصر نقل کرده است؛ «ملاحظات امنیتی و شرایط منطقه».
اما همزمان، تحلیلهایی مانند دیدگاه کامبیز غفوری نشان میدهد که این تصمیم میتواند در بستری گستردهتر، شامل تحولات منطقه، جنگ ایران و اسرائیل، حساسیتهای جهان عرب و تغییر تصویر سیاسی رضا پهلوی نیز بررسی شود.
با اینحال، تا زمانی که دولت مصر توضیح بیشتری درباره این محدودیت ارائه ندهد، نمیتوان با قطعیت گفت که این تصمیم صرفا اقدامی امنیتی بوده یا نشانهای از تغییر در محاسبات سیاسی قاهره است. اما برگزاری مراسم سالگرد آخرین شاه ایران برای اولین بار در ۴۶ سال گذشته بدون حضور هوادارانش، خود رویدادی است که توجه بسیاری را جلب کرده است.
پیام برای این مطلب مسدود شده.